عبارت «سهم ایران از بازار جهانی فرش» زیاد تکرار می‌شود، اما معمولاً یک مشکل دارد: مشخص نیست منظور دقیقاً کدام نوع فرش و کدام کد تجاری است. فرش دستباف، فرش ماشینی، گلیم و کف‌پوش‌های نساجی در آمار تجارت جهانی همیشه در یک سبد قرار نمی‌گیرند.

برای اینکه عددها گمراه‌کننده نباشند، این مقاله به داده‌های ۲۰۲۴ مرکز تجارت بین‌الملل (ITC Trade Map) نگاه می‌کند و بین گروه‌های مختلف تفاوت می‌گذارد.

اول یک نکته مهم: «بازار فرش» یک عدد واحد ندارد

در نظام HS، فصل ۵۷ به فرش و سایر کف‌پوش‌های نساجی اختصاص دارد. داخل این فصل، گروه‌هایی مثل فرش‌های بافته‌شده، تافت‌شده و انواع دیگر جدا می‌شوند. بنابراین اگر دو گزارش عدد متفاوتی برای سهم ایران اعلام کنند، ممکن است هر دو درباره دو گروه کالایی متفاوت صحبت کرده باشند.

ایران در کل فصل ۵۷ چه جایگاهی داشت؟

بر اساس داده‌های ITC Trade Map برای سال ۲۰۲۴، ارزش صادرات ایران در فصل ۵۷، یعنی مجموعه «فرش و سایر کف‌پوش‌های نساجی»، حدود ۸۳.۴ میلیون دلار ثبت شده و سهم ایران از صادرات جهانی این فصل حدود ۰.۵ درصد گزارش شده است. این داده بر مبنای آمار تجارت بین‌المللی و در برخی موارد داده‌های آینه‌ای شرکای تجاری محاسبه می‌شود.

در گروه فرش‌های بافته‌شده چه عددی دیده می‌شود؟

برای کد HS 5702، یعنی «فرش و سایر کف‌پوش‌های نساجی بافته‌شده، غیرتافت‌شده و غیرفلوک‌شده»، Trade Map برای ایران در ۲۰۲۴ حدود ۲۰ میلیون دلار صادرات و حدود ۰.۳ درصد سهم از صادرات جهانی این گروه را نشان می‌دهد.

این عدد را نباید به‌سادگی معادل «سهم فرش دستباف ایران در جهان» دانست؛ چون دسته‌بندی تجاری گسترده‌تر از یک عنوان بازاری است.

چرا سهم امروز با تصویر تاریخی فرش ایران فرق دارد؟

ایران از نظر تاریخ و هویت فرهنگی یکی از مهم‌ترین نام‌ها در فرش جهان است، اما سهم تجاری امروز به عوامل دیگری هم وابسته است: دسترسی به بازارهای بین‌المللی، محدودیت‌های بانکی و حمل‌ونقل، قدرت بازاریابی، قیمت تمام‌شده، تغییر سلیقه مصرف‌کننده و رقابت تولیدکنندگان بزرگ.

ترکیه در همان گروه 5702 چه وضعیتی داشت؟

در داده ۲۰۲۴ Trade Map برای HS 5702، ترکیه با بیش از ۲.۲ میلیارد دلار صادرات و سهم حدود ۳۸.۹ درصدی، فاصله زیادی با دیگر صادرکنندگان این گروه دارد. این مقایسه نشان می‌دهد بازار جهانی امروز فقط بر پایه اعتبار تاریخی شکل نمی‌گیرد؛ مقیاس تولید، شبکه صادرات و دسترسی به بازار هم تعیین‌کننده‌اند.

آیا کاهش سهم صادرات یعنی کاهش ارزش فرش ایرانی؟

نه. «ارزش فرهنگی و هنری» با «سهم از تجارت جهانی» یک شاخص نیست. ممکن است کشوری سهم کمی از حجم صادرات داشته باشد اما در بخش‌های هنری، کلکسیونی یا تاریخی اعتبار بسیار بالایی داشته باشد. برای تحلیل اقتصادی باید این دو را جدا نگه داشت.

فرش ماشینی چه نقشی دارد؟

رشد فرش ماشینی باعث شده رقابت از حوزه هنر و صنایع دستی فراتر برود و به تولید صنعتی، طراحی سریع، قیمت و توزیع گسترده برسد. ایران در این بخش ظرفیت تولید قابل توجهی دارد، اما برای تبدیل آن به سهم بیشتر از بازار خارجی، برندینگ و دسترسی تجاری اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

این آمار برای خریدار ایرانی چه معنایی دارد؟

برای خریدار داخلی، سهم صادرات نباید معیار اصلی کیفیت باشد. هنگام خرید همچنان باید جنس نخ، بافت، شانه، تراکم، اندازه و کیفیت واقعی محصول را بررسی کرد. مقاله راهنمای جامع خرید فرش این بخش را کاربردی‌تر توضیح می‌دهد.

منبع و روش خواندن داده

منبع اصلی اعداد این مقاله ITC Trade Map و داده‌های سال ۲۰۲۴ برای فصل ۵۷ و گروه HS 5702 است. هنگام مقایسه گزارش‌های دیگر باید حتماً سال، کد HS، نوع داده و اینکه رقم بر اساس گزارش مستقیم یا mirror data است بررسی شود.